<<< Önceki Sayfa

NAZIM BİLGİLERİ

Edebiyat  : Söz veya yazıyla yapılan sanatlı anlatımdır.
Nazım : Ölçülü, düzenli anlatım yoludur.
Manzume : Ölçülü, düzenli yazıdır.
Mısra (dize) : Manzum yazıların her bir satırıdır.
Beyit : Anlam bütünlüğü taşıyan iki dizeden oluşmuş  nazım birimidir.
Şiir : Sanat değeri taşıyan manzum eserdir.
Ölçü (vezin) : Dizeler arasındaki eşitliktir. Edebiyatımızda iki tür ölçü kullanılmıştır:

A. ÖLÇÜ :


1. Hece Ölçüsü :

 Dizelerdeki hece sayısının eşitliğine dayanan ölçü-
 dür. Şiir kalıpları, dizelerdeki hece sayılarına göreadlandırılır.
 Hece ölçüsü kalıpları, durak dikkate alınarak belirtilir.

 Durak: Dizelerde, belli sayıdaki hecelerden sonra
 hafifçe durulan yerdir; sözcüğü bölmez.

2. Aruz Ölçüsü :

 Dizelerdeki hecelerin açıklık ve kapalılık bakımın-
 dan birbirine uygunluk göstermesidir.

 Aruzda iki tür hece vardır:

 a) Açık (kısa) Hece : Ünlüyle biten hecedir.  Noktayla gösterilir.

 b) Kapalı (uzun) Hece : Ünsüzle veya uzun ünlüyle biten hecedir.
Uzun çizgiyle gösterilir. Ayrıca son hece daima kapalı kabul edilir.

Aruz kalıpları ikiden beşe  kadar olan parçalardanoluşur. Bu parçalara özel adlar verilir. Aruz ölçüsüyle yazılmış şiirlerin kalıpları bu parçalara göre belirlenir.

Fâ  i  lâ  tün
__  .  __  __

Fe  i  lâ  tün
 .    .  __  __ 

Fâ'  lün
__    __

Mef  û  lü
___  _   .

Müs  tef  i  lâ  tün
___   __   . __  __

 Aruz Terimleri


 Takti  : Aruz ölçüsüyle yazılmış şiirlerin kalıbının çıkarılmasıdır.

 İmale (uzatma) : Aslında kısa olan heceyi, ölçü gereği uzun kabul etmektir.

 Zihaf (kısaltma) : Aslında uzun olan heceyi, ölçü gereği kısa kabul etmektir.

 Ulama (vasl) : Bir sözcüğün sonunda sessiz harfin ölçü gereği, kendisini izleyen sözcüğün başındaki sesli harfle birleştirilerek okunmasıdır.


 B. KAFİYE (Uyak)

 Uyak (Ayak) : Dize sonlarındaki farklı sözcükler ve farklı görevdeki ekler arasındaki ses benzerliğidir.

 Uyaklar iki bakımdan incelenir :

 I. Yapılarına Göre Uyaklar :

 a. Yarım Uyak : Bir ses benzerliğine dayanan uyaktır.

Ve deniz, aynı deniz
O gülüşten eser yok yalnız

Hatırlar bir gün camı açtığını
Duran bir bulutu, bir kuş uçtuğunu

 b. Tam Uyak : Bir ünlü, bir ünsüzün benzerliğine dayanan uyaktır. Ayrıca son heceleri uzun ünlülerle (â, û gibi) biten sözcük ve eklerde, bu harflerin yanındaki ünsüz benzemese dahi tam uyaklı kabul edilebilir.

Orhan zamanından kalma bir duvar
Onunla bir yaşta ihtiyar çınar

Dokunma keyfine, yalnız tetik bulun zirâ
Deniz kadın gibidir, hiç inanmak olmaz hâ

c. Zengin Uyak : İkiden çok harfin benzerliğine dayanan uyaktır.

 

          Kimi solgun, sarışın; kimi ak, kimi kara

          Kiminin arkasından görünüyor Ankara

 

          Bir zafer müjdesi burda her isim

          Yekpâre bir anda gün, saat, mevsim

 

          Bir bahçeli beldemizi yâd ellere bıraktık

          Gölgesinde barınacak tek ağacım yok artık

 

Not :   Zengin uyağın özel bir şekli vardır. Zengin

          uyak durumundaki bir sözcük, diğer sözcüğün

          uyağı içindeyse buna "tunç uyak" denir. İlk örnekte

          buna uygun bir kullanım vardır.

 

d. Cinaslı Uyak  :  Anlamları ayrı; fakat yazılış ve söylenişleri bir olan sözcüklerin tekrarına dayanan uyaktır.

Kalem böyle çalınmıştır yazıma

Yazım kışa uymaz, kışım yazıma

Her nefeste eyledik yüz bin günah

Bir günaha etmedik bir gün ah

Redif (Döner Uyak)  : Uyaklardan sonra gelen aynı sesteki ve aynı anlamdaki sözcüklerle aynı görevdeki eklerin tekrarına dayanır.

 

 

Aliterasyon                         : Aynı harf ya da hecenin ahenk sağlamak amacıyla bir dizede ya da cümlede sık sık tekrarlanmasıdır.

 

       Esti nesim-i nevbahar açıldı güller subh-dem

       sın bizim de gönlümüz saki medet sun cam-ı cem

 

       Bir büyük boşlukta bozuldu büyü

 

 

Nakarat                      : Ahenk sağlamak için aynı dizenin tekrar edilmesidir.

 

II. Dizilişlerine Göre Uyaklar

 

a. Düz Uyak

 

 

Nazım Birimi             :   Manzum yazılarda dizelerin kümelenişidir.

Nazım Türü               :   Manzum yazıların konu bakımından adlandırılmasıdır. Nazım türü   belirlenirken dize sayısının ve uyak düzeninin pek önemi yoktur.

 

Nazım Türü               :   Manzum yazıların nazım birimi, uyak düzeni ve ölçüsüne göre  adlandırılmasıdır.

 

TÜRK EDEBİYATINDA NAZIM

 

                Bu dönem ürünleri sözlüdür. Yarım uyakla ve

          hece  ölçüsüyle oluşturulmuştur."Kopuz" denen saz

          eşliğinde söylenir. O dönemden zamanımıza kadar

          gelen ürünler şunlardır:

 

 

          Koşuk  : Doğa güzelliklerini, aşk duygusunu ya da

                          kahramanlığı konu edinen şiirlerdir.

 

          Sagu     : ölen kişinin erdemlerini ve onun ölümün-

                          den duyulan üzüntüyü anlatan şiirlerdir.

 

          Sav       : Atasözü.

 

          Destan : Yaşanmış olayları olağanüstülüklerle

                             anlatan ürünlerdir.

 

HALK EDEBİYATINDA NAZIM

 

I. ANONİM HALK EDEBİYATI ÜRÜNLERİ

 

      MANİ       : Dört dizeden oluşur. 7'li hece ölçüsü

                       kullanılır. aaxa uyak düzenindedir. Asıl

                        konu aşk olmakla birlikte toplum yaşayı-

                       şıyla ilgili her şey konu olabilir. Genellikle

                       asıl anlam son iki dizededir; ilk iki dizenin

                       son iki dizeyle pek anlam bağlantısı yoktur.

     

                       1) Düz mani

                        2) Yedekli mani

                       3) Kesik mani

 

                       olarak üçe ayrılır. Dize sayısı dörtten fazla

                       olanları da vardır.


 

 

 

MASAL :   Olay ve mekan gerçekle bağlantılı değildir. Kahramanlar olağanüstü nitelikleri olan

               varlıklardır. Masalların başında ve sonunda tekerlemeler bulunabilir. Masal, Doğu

               kaynaklıdır. En eski masal Hint masalı  "Kelile ve Dimne"dir. Edebiyatımızda          

               Eflatun Cem Güney tanınmış masal yazarlarındandır. Batı edebiyatında

                     Aisopos, Andersen, Grimm Kardeşler,   La Fontaine masal türüyle tanınmıştır.

 

TÜRKÜ      : Müziklidir. 8'li ya da 11'li hece ölçüsüyle oluşturulur. Nazım birimi 3'lük veya

                 5'liktir. Asıl bölümüne bent, tekrarlanan bölümlerine "kavuştak" denir. Tabiat

                 güzellikleri,aşk kısacası toplum yaşayışıyla ilgili her şey konu olarak işlenir.

                 Ağızdan ağıza  geçerken ölçü ve uyak düzeninde  değişmeler, bozulmalar olabilir.

 

NİNNİ          : Çocukları uyutmak için söylenen ezgili  şiirdir. Nazım birimi dörtlüktür.

 

                       Ninni diyem uyutayım

                       Uykularda büyüteyim

                       Kuzularla yürüteyim

                 Ninni gonca gülüm, ninni

 

 

 

II. ÂŞIK EDEBİYATI ÜRÜNLERİ

(Din Dışı Halk Edebiyatı Ürünleri)

 

 

KOŞMA     : 3-5 dörtlükten oluşur. 11'li hece ölçüsü kullanılır. Son dörtlükte şairin mahlası    vardır. Genellikle Tabiat güzellikleri ve aşk  işlenir.

                 

                 aacb / dddb / eeeb  ya da abab /cccb /dddb biçiminde uyaklanır.

       

                Konularına göre dörde ayrılır:

 

 

a) Güzelleme  : Sevilen varlığın güzelliklerini övmek için oluşturulan şiirdir. Liriktir.

 

b) Koçaklama   : Yiğitlik, savaş, vuruşma üzerine  söylenen epik şiirdir.

 

VARSAĞI  : Ölçü ve biçimde semaiye benzer. Güney  Anadolu'da özel bir ezgiyle  söylenen şiirdir. Semaiden ayrıldığı noktalardan biri ezgisi, diğeri de "bre, be hey, hey" gibi  ünlemlerin kullanılmasıdır. Savaş, vuruşma, yiğitlik konularında, meydan okuma havası içinde oluşturulur. 3-5 dörtlük halindedir.

 

      Yürü bre yalan dünya

     Sana konan göçer bir gün

       İnsan bir ekin misal

      Seni eken biçer bir gün

 

DESTAN    : Koşma biçiminde oluşturulur. Dörtlük sayısı  konuya göre değişir. Toplumu ilgilendiren olaylar üstüne yazılır. Savaş, ayaklanma, kıtlık, deprem, bulaşıcı hastalık salgını...  gibi olaylar; toplumsal yergi; öğütler; cimrilik, dalkavukluk gibi gülünç unsurlar  üzerinde durulur. Önemli olan, yaşanan  olayın aydınlatılmasıdır.

 

Mirasyedi Destanı'ndan

Gurbet elden geldim malım sormaya

Bunca eşya, çanak çömlek nic'oldu

Ey komşular gelin şer'a durmaya

Köy kadısı Kambur Felek nic'oldu

 

                ......

 

Komşular cümle bilirler bu işi

Arpa yemez kırılmıştı her dişi

Kuyruğundan kaldırırdı beş kişi

Odun taşıdığı eşek nic'oldu

 

 

 

III. TEKKE EDEBİYATI ÜRÜNLERİ

 

                Bu edebiyatın ürünlerinin çoğu koşma biçiminde 7, 8, 11'li hece ölçüsüyle oluşturulmuştur.

                Bunlar konularına göre şöyledir:

 

 

      İLAHİ     : Allah'ı öven şiirlerdir. Dinsel törenlerde müzik eşliğinde söylenir. Belli bir tarikatın görüşünü yansıtmaz. Bu türün bilinen şairi  Yunus Emre'dir.

 

                       Aşkın aldı benden beni

                       Bana seni gerek seni

                       Ben yanarım dün ü gün

                 Bana seni gerek seni

 

                       ...

 

                       Cennet cennet dedikleri

                       Birkaç köşkle birkaç huri

                       İsteyene ver onları

                       Bana seni gerek seni

 

NEFES       : Bektaşilerin dinsel şiirleridir.

 

DEME         : Alevi tarikatından ozanların yazdığı dinsel şiirlerdir.

 

AYİN           : Daha çok Mevlevi tarikatında görülen dinsel  şiirlerdir.

 

ŞATHİYE   : Ciddi bir düşünce ya da duyguyu iğneli,    gülmeceli bir yolla işleyen şiirlerdir.

Bunların tasavvufla ilgili olanlarına   şathiyat-ı sofiyane denir.

 

DEVRİYE   : Tasavvuftaki devir teorisini anlatan şiirlerdir.

 

NUTUK      : Tarikata yeni giren kişilere tarikat kurallarını anlatan şiirlerdir.

 

HİKMET    :    Ahmet Yesevi' nin dinsel konuda yazdığı şiirlerdir.

 

 

 

DİVAN EDEBİYATINDA NAZIM

 

I. BEYİTLE KURULAN NAZIM BİÇİMLERİ

 

GAZEL   :   Güzellikten, aşktan, aşkın verdiği acılardan, içkiden söz eden şiirlerdir. Ele alınan aşk teması, bazen dini, bazen de dünyaya ait bir aşktır. Bu şiirlerde sevgiliye kavuşmak pekmümkün olmaz. Öğretici nitelik taşıyanlar da vardır; fakat gazel denince akla ilk gelen, aşk şiirdir. İlk beyitinin dizeleri kendi arasında uyaklı; sonraki beyitlerde birinci dize serbest, ikinci dizeler ise birinci beyitle kafiyelidir.

 

Gazelin ilk beyitine "matla", son beyitine "makta" denir. Gazelin en güzel beyitine "beyt-ül gazel", konu bütünlüğü olan gazellere "yek-ahenk", her beyiti beyt-ül gazel niteliğinde güçlü gazellere "yek-avaz", şairin adının geçtiği beyite "taç beyit" denir. Gazelin beyitleri arasında genellikle konu bütünlüğü yoktur. "Düz gazel", "musammat gazel" olarak iki türü vardır. Aruzun her kalıbıyla yazılabilir.

 

 

MÜSTEZAT   : Uzun ve kısa dizelerin art arda gelmesiyle kurulan özel bir gazel biçimidir. Uzun dizeler aruzun mef û lü –me fâ î lü - me fâ î lü - fe û lün kalıbıyla,kısa dizeler ise mef û lü - fe û lün kalıbıyla yazılır. Kısa dizelere "ziyade" denir. Ziyadeler anlamca, üstündeki dizeye bağlıdır. Uyaklanışı şöyledir:

 

 

 

KASİDE :  Biçim bakımından gazele benzer, gazel gibi uyaklanır. Beyit sayısı 33 - 99 arasındadır. Fakat daha çok 40 - 50 beyit arasında yazılır. Aruzun her kalıbıyla yazılır;fakat daha çok, uzun kalıplar kullanılır. İlk beytine "matla" denir. Şairin adının veya mahlasının geçtiği beyite "taç beyit", en güzel beyite "beyt-ül kasid" denir.

 

 

    Kasidenin Bölümleri :

 

    1) Nesib (teşbib)   :  Başlangıç bölümüdür. Asıl konuyla ilgisi olmayan bahar, yaz,   

                                 kış, saray, bahçe, İstanbul tasvirleri yapılır. Beyit sayısı 20'ye

                                 kadar varabilir.

 

   2) Girizgah           :  Asıl konuya geçmek için kullanılan bir veya iki beyitten oluşan

                                 bölümdür.

 

   3) Medhiye          :   Allah'ı, peygamberi ya da devlet adamlarını övme amacıyla

                                 oluş turulan bölümdür. Beyit sayısı çoktur.

 

    4) Fahriye           :   Şairin kendisini övme amacıyla oluşturulan bölümdür. Beyit

                                 sayısı çoktur.

 

    5) Tegazzül         :  Aynı ölçü ve uyakla araya sıkıştırılan bir gazeldir. Her kasidede

                                olmayabilir. Nesibden sonra da oluşturulabilir.

 

    6) Taç Bölümü     : Şairin adının geçtiği bölümdür.

 

    7) Dua                : Övülen kişi için Allah'tan iyi dileklerde bulunulan bölümdür.

 

                             Kasideler genellikle devlet büyüklerini övmek için yazılır.

                             Konularına göre şöyle adlandırılır :

 

   a) Tevhid             :Allah'ın birliğini dile getirmek  için yazılır.

 

   b) Münacaat         : Allah'a yalvarmak, günahlarını  affettirmek için yazılır.

 

   c) Naat (Nat)        : Özellikle Hazret-i Muhammed’i  ya da dört halifeyi ve din

                                büyüklerini  övmek için yazılır.

 

    d) Mersiye           : Ölen kişinin ardından duyulan üzüntüyü dile getirmek için

                               yazılır. Ölen kişilerin erdemleri övülür. İslamiyet öncesinde

                               bu tür şiirlere "sagu", Halk edebiyatında ise "ağıt" adı verilmiştir.

 

    e) Medhiye          : Ünlüleri, devlet adamlarını övmek için yazılan, abartılı şiirlerdir.

 

    f) Hicviye                : Bir kişinin ya da toplumun aksaklıklarını yermek için yazılan

                                şiirlerdir.

                                Halk edebiyatında bu tür şiirlere "taşlama", Batı edebiyatında

                                ise "satirik" denir.

 

Not :        Bu konular diğer nazım biçimlerinde de işlenebilir.Hicviye konusu terkib-i bent veya gazel, kıt'a biçimlerinde işlenebilir.

 

 

MESNEVİ    : Her beyti kendi arasında uyaklı nazım biçimidir. Aruzun kısa kalıpları kullanılır. Beyit sayısı konuya göre değişir.Bir olay manzum olarak anlatılır. Hikâye tekniğine dayalıdır. Abartı vardır. Halk edebiyatındaki destanlar, halk hikâyelerine benzer. Şiirde konu bütünlüğü vardır. Divan edebiyatının en uzun nazım biçimidir. Türk edebiyatında ilk mesnevi "Kutadgu Bilig"dir.

Sürname     : Padişahların, çocuklarının evlenme ve sünnet törenlerini hikâye eden mesnevilerdir.

Şehrengiz   : Bir şehrin güzelliklerini anlatan şiirlerdir.Mesnevi biçiminde yazılır.

Hamse        : Bir şairin beş mesnevisinden oluşan eserdir.

 

Nazım-Nesir Bilgileri

KIT' A        : Matla beyti olmayan gazel gibidir.Genellikle iki beyitten, bazen daha fazla beyitten oluşur. Uyaklanışı ab cb biçimindedir. Aruzun her kalıbıyla yazılabilir.Toplumsal ve felsefi düşünceler, yaygın olarak da yergiler konu olarak işlenir. Beyit sayısı ikiden fazla olanlara "kıt'a-ı kebire" denir.

 Not  : Beyitte yazılan şiirler, uyak düzenleri bakımından "gazel tipi", "mesnevi tipi"olarak iki bölümde incelenebilir.

KİTAP SİPARİŞ FORMU İÇİN TIKLAYINIZ...






<<< Önceki Sayfa

© 2014 Kadir DURGUN
NEO Web Tasarım, hosting ve internet hizmetleri Web Tasarım